Kosta Rika’nın güney kesiminde, 1930’lu yıllarda tarım arazisi açma çalışmaları sırasında rastlantı sonucu keşfedilen ve Kolomb öncesi döneme ait olduğu belirlenen taş küreler, üretim yöntemleri ve işlevlerine dair kesin bilgilere ulaşılamadığı için arkeoloji sahasında hâlâ gizemini koruyor. Ağırlıkları 15 tona kadar ulaşan, çapları ise iki metreden fazla olan 300’ün üzerinde taş eser üzerinde koruma ve araştırma çalışmaları sürmektedir.
Rastlantı ile Bulundu
Küreler, 1930’larda United Fruit Company çalışanlarının Diquis deltası ve Cano Adası çevresindeki ormanlık alanları temizlemesi sırasında ortaya çıktı. Yapılan arkeolojik araştırmalar ve tarihlendirmeler, bu eserlerin MÖ 300 ile MS 800 arasındaki Aguas Buenas dönemini ve MS 1550 yılına kadar uzanan Chiriqui dönemini kapsadığını göstermektedir. Elde edilen bulgular, geleneğin Diquis kültürü tarafından yüzyıllar boyunca devam ettirildiğini ortaya koymaktadır.
Eserlerin büyük çoğunluğu, ocakları bölgeden uzak mesafelerde bulunan gabro ve granodiyorit gibi sert magmatik kayaçlardan işlenirken, yaklaşık iki düzine kadar olan grupta kireçtaşı ve kumtaşından yapılmış küreler tespit edilmiştir. Metal aletlerin mevcut olmadığı bu dönemde taşların nasıl taşındığı ve pürüzsüz küresel formların hangi yöntemlerle elde edildiğine dair yazılı bir kaynak bulunmamaktadır; uzmanlar taşların vurma ve sürtme yöntemiyle aşamalı olarak şekillendirildiği düşüncesindedir.
Yapılış Amaçlarına İlişkin Araştırmalar Devam Ediyor
İlk keşif döneminde korunamayan pek çok küre, özel mülklere veya kamu binalarına taşınarak özgün arkeolojik bağlamından koparıldı. Günümüzde Palmar Sur civarındaki Finca 6 arkeolojik alanı, orijinal yerleşim düzenini koruyan iki adet küre hizalamasına ev sahipliği yapmaya devam etmektedir.
Bölgedeki güncel koruma faaliyetleri şu şekilde ilerlemiştir:
2014: Finca 6; Batambal, El Silencio ve Grijalba-2 alanlarıyla birlikte “Diquis Taş Küreleri ile Kolomb Öncesi Şeflik Yerleşimleri” adı altında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilmiştir.
Kasım 2018: Kosta Rika Elektrik Enstitüsü, inşa edilmesi durumunda yerli topraklarını ve kutsal arkeolojik alanları su altında bırakacak olan 650 megavat kapasiteli El Diquís hidroelektrik santrali projesini iptal etmiştir.
Mart 2020: Terraba Nehri’nin taşkınlarının yarattığı tortu baskısı altındaki alanda “A” (1,75 metre) ve “E” (1,58 metre) adını taşıyan iki ana küre restore edilmiştir.
Ekim 2025: Kosta Rikalı ve Meksikalı uzmanlardan oluşan ortak bir araştırma ekibi, tropikal iklimin etkileri nedeniyle bozulmalara uğrayan nadir kireçtaşı üç küre üzerinde teknik konservasyon çalışması gerçekleştirmiştir.
Diquis kürelerine dair somut bir belge olmamakla birlikte bilim insanları bu eserleri bölgedeki açık hava sitelerinde ve müzelerde incelemeye devam etmektedir.
